Bước đi kỹ thuật quan trọng trong lộ trình thí điểm thị trường tài sản mã hóa
Triển khai nhiệm vụ được giao tại khoản 5 Điều 2 Quyết định số 3902/QĐ-BTC ngày 20/11/2025, Bộ Tài chính vừa công bố dự thảo Thông tư hướng dẫn kế toán đối với các tổ chức tham gia thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam trong giai đoạn thí điểm theo Nghị quyết số 05/2025/NQ-CP của Chính phủ.
Đây là văn bản mang tính “hạ tầng kỹ thuật” quan trọng, nhằm thiết lập nguyên tắc ghi nhận, hạch toán và trình bày báo cáo tài chính đối với các chủ thể tham gia thị trường tài sản mã hóa – lĩnh vực lần đầu tiên được đưa vào khuôn khổ pháp lý có kiểm soát tại Việt Nam.
Cơ sở pháp lý: Hoàn thiện mảnh ghép còn thiếu của thị trường tài sản số
Dự thảo Thông tư được xây dựng trên nền tảng pháp lý tương đối đầy đủ, bao gồm Luật Công nghiệp công nghệ số 71/2025/QH15; Luật Kế toán 88/2015/QH13 (đã được sửa đổi năm 2024); cùng các Nghị quyết trọng yếu của Bộ Chính trị về chuyển đổi số và cách mạng công nghiệp 4.0.
Đáng chú ý, Nghị quyết 05/2025/NQ-CP đã xác định rõ: tài sản mã hóa không phải tiền, không phải chứng khoán, không phải tài sản tài chính, qua đó buộc cơ quan quản lý phải xây dựng cách tiếp cận kế toán riêng, thay vì áp dụng máy móc các chuẩn mực hiện hành.
Trong bối cảnh đó, việc Bộ Tài chính chủ động ban hành Thông tư theo trình tự, thủ tục rút gọn phản ánh tính cấp bách của việc “làm rõ cách ghi nhận”, nhằm tránh khoảng trống pháp lý khi thị trường thí điểm chính thức vận hành.
Phân loại tài sản mã hóa: Từ thông lệ quốc tế đến điều chỉnh theo đặc thù Việt Nam
Không coi là công cụ tài chính – bước ngoặt quan trọng
Theo phân tích của Bộ Tài chính, mặc dù trong thông lệ quốc tế, một số loại token có thể được xếp vào công cụ tài chính theo IFRS 9, nhưng cách tiếp cận này không phù hợp với khung pháp lý Việt Nam, do Nghị quyết 05 đã loại trừ tài sản mã hóa khỏi phạm vi tài sản tài chính.
Điều này giúp Việt Nam tránh được rủi ro “chứng khoán hóa ngầm” tài sản mã hóa, đồng thời giữ rõ ranh giới giữa thị trường vốn truyền thống và thị trường tài sản số thí điểm.
Hàng tồn kho và tài sản vô hình: Hai trụ cột kế toán chính
Dự thảo Thông tư lựa chọn cách tiếp cận linh hoạt:
-
Với các tổ chức tự doanh tài sản mã hóa, hoạt động này được hạch toán tương tự hàng tồn kho đặc thù, tham chiếu chuẩn mực VAS 02 và thông lệ IAS 2.
-
Với các trường hợp khác, tài sản mã hóa – không có hình thái vật chất nhưng có thể kiểm soát bằng khóa riêng tư và có giá trị thị trường – được xem là tài sản đầu tư phi tài chính, tiệm cận khái niệm tài sản vô hình.
Cách tiếp cận này cho thấy cơ quan quản lý ưu tiên tính thực tiễn và kiểm soát rủi ro, thay vì chạy theo các phân loại học thuật thuần túy.
Trọng tâm của dự thảo: Hướng dẫn nguyên tắc, chưa đi sâu kỹ thuật chi tiết
Tổ chức cung cấp dịch vụ: Chuẩn hóa hoạt động cốt lõi
Dự thảo yêu cầu các tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa: Áp dụng đầy đủ Chế độ kế toán doanh nghiệp theo Thông tư 99/2025/TT-BTC. Hạch toán doanh thu dịch vụ giao dịch, lưu ký, phát hành token như doanh thu cung cấp dịch vụ thông thường. Quản lý tách biệt tuyệt đối tài sản mã hóa của khách hàng và của doanh nghiệp – một nguyên tắc then chốt nhằm hạn chế rủi ro chiếm dụng, đổ vỡ dây chuyền.
Đối với hoạt động tự doanh, Bộ Tài chính cho phép hạch toán tương tự nghiệp vụ chứng khoán kinh doanh, bao gồm cả việc trích lập dự phòng rủi ro – điều hiếm khi được nhắc tới trong các thảo luận về crypto trước đây.
Tổ chức phát hành: Token không phải vốn chủ sở hữu
Một điểm đáng chú ý là cách xử lý kế toán đối với tổ chức phát hành tài sản mã hóa. Theo dự thảo, số tiền thu được từ phát hành token không được ghi nhận là vốn, mà được hạch toán tương tự khoản nợ phải trả.
Điều này phản ánh quan điểm thận trọng của cơ quan quản lý: token không đồng nghĩa với cổ phần, không đại diện quyền sở hữu doanh nghiệp, và do đó không thể “đội lốt” vốn hóa.
Nhà đầu tư tổ chức: Tiếp cận như đầu tư tài chính
Đối với nhà đầu tư trong nước là tổ chức, dự thảo cho phép hạch toán hoạt động mua bán tài sản mã hóa tương tự đầu tư tài chính, nhưng yêu cầu căn cứ rõ mục đích nắm giữ để phân loại phù hợp.
Đáng lưu ý, Thông tư chưa điều chỉnh nhà đầu tư cá nhân, phản ánh đúng phạm vi quản lý của pháp luật kế toán hiện hành.
Phân tích tác động: Chuẩn hóa thị trường, nhưng chưa “mở van” cho tăng trưởng nóng
Về tổng thể, dự thảo Thông tư không nhằm khuyến khích đầu cơ hay mở rộng thị trường bằng mọi giá. Ngược lại, văn bản này đặt trọng tâm vào: Chuẩn hóa ghi nhận kế toán; Giảm rủi ro hệ thống; Tạo nền tảng dữ liệu minh bạch cho công tác giám sát.
Việc chỉ hướng dẫn nguyên tắc kế toán, chưa can thiệp sâu vào kỹ thuật hay mô hình kinh doanh, cho thấy Bộ Tài chính chủ động để thị trường tự “bộc lộ vấn đề” trong giai đoạn thí điểm, trước khi hoàn thiện khung pháp lý dài hạn.
Trong bức tranh lớn hơn, đây là dấu hiệu cho thấy Việt Nam đang tiếp cận thị trường tài sản mã hóa theo hướng quản lý trước – mở rộng sau, thay vì đi theo con đường tự do hóa sớm rồi sửa sai.
Hiệu lực và lộ trình tiếp theo
Theo dự thảo, Thông tư dự kiến có hiệu lực từ năm 2026 và áp dụng trong suốt thời gian thí điểm theo Nghị quyết 05/2025/NQ-CP. Bộ Tài chính cũng để ngỏ khả năng sửa đổi, bổ sung khi phát sinh vấn đề thực tiễn.
Điều này cho thấy thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam đang bước vào giai đoạn “định hình bằng kỹ thuật kế toán” – một bước đi thầm lặng nhưng có ý nghĩa quyết định đối với sự tồn tại lâu dài của thị trường này.
