Tội phạm chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng đang phát triển thành một ngành công nghiệp đen tối với mô hình tổ chức chặt chẽ và dòng tiền luân chuyển xuyên biên giới vượt xa những hình thức lừa đảo nhỏ lẻ trước đây.
Trong bối cảnh Việt Nam đang dần mở rộng cánh cửa cho tài sản số thì nhiệm vụ cấp bách lúc này không chỉ dừng lại ở việc cảnh báo người dân mà cần một chiến lược tổng thể mang tầm quốc gia để chặn đứng dòng tiền bẩn ngay từ những mắt xích đầu tiên.
Định danh chuẩn quốc tế để chặn đứng rửa tiền
Khi bàn về câu chuyện chống lừa đảo trong kỷ nguyên số thì chúng ta không thể tách rời khỏi bài toán chống rửa tiền bởi đây là hai mặt của một vấn đề nan giải.
Theo chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu thì việc xây dựng khung pháp lý cần phải đi trước một bước với những ưu tiên rõ ràng nhằm siết chặt quản lý ngay từ gốc rễ.
Điều quan trọng nhất là Việt Nam cần áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế nghiêm ngặt đối với việc cấp phép và giám sát các nhà cung cấp dịch vụ tài sản ảo hay các sàn giao dịch. Các đơn vị này bắt buộc phải tuân thủ quy trình định danh khách hàng điện tử và các quy tắc chuyển tiền quốc tế để đảm bảo mọi giao dịch đều có thể truy vết được chủ sở hữu thực sự. Việc minh bạch hóa thông tin người dùng chính là bước đi đầu tiên để loại bỏ những ẩn số trong dòng tiền số hóa.
Bên cạnh đó thì điểm nóng cần kiểm soát gắt gao nhất chính là nơi giao thoa giữa tiền pháp định và tiền số. Các ngân hàng và đơn vị trung gian thanh toán cần thiết lập hạn mức giao dịch dựa trên mức độ rủi ro và xây dựng hệ thống cảnh báo tức thời khi dòng tiền di chuyển đến các địa chỉ ví hoặc sàn giao dịch nằm trong danh sách đen. Cơ chế đóng băng khẩn cấp tài khoản lừa đảo trong vài phút thay vì vài ngày cũng là một vũ khí thiết yếu để ngăn chặn kẻ gian tẩu tán tài sản ra nước ngoài.
Triệt phá các tài khoản rác là đòn đánh chí mạng
Nhìn sâu vào cấu trúc vận hành của các đường dây lừa đảo thì chúng ta sẽ thấy một hệ thống chân rết chằng chịt nhưng lại phụ thuộc hoàn toàn vào các tài khoản trung gian hay còn gọi là tài khoản rác.
Ông Jack Nguyễn từ quỹ đầu tư Blockbase nhận định rằng đây chính là điểm yếu chí mạng của tội phạm mạng mà nếu Việt Nam kiểm soát tốt thì sẽ làm tê liệt cả bộ máy lừa đảo khổng lồ.
Hệ thống tội phạm hiện nay đang vận hành dựa trên ba lớp rủi ro chồng chéo bao gồm lớp nạn nhân trong nước, lớp hạ tầng trung gian và sự liên kết với các tổ chức tội phạm xuyên quốc gia tại Đông Nam Á. Trong chuỗi mắt xích đó thì khâu rút tiền ra khỏi hệ thống để biến tiền ảo thành tiền thật mới là yết hầu chiến lược cần phải triệt phá chứ không phải bản thân công nghệ blockchain.
Các tài khoản ngân hàng không chính chủ hay SIM rác chính là những công cụ đắc lực giúp tội phạm luân chuyển dòng tiền bẩn. Nếu không có những tài khoản trung gian này thì quy mô lừa đảo sẽ bị thu hẹp đáng kể và dòng tiền rửa sẽ bị tắc nghẽn ngay lập tức.
Do đó những chiến dịch làm sạch tài khoản ngân hàng và định danh thuê bao di động mà Việt Nam đang triển khai chính là những đòn đánh trực diện và hiệu quả nhất vào hạ tầng của tội phạm.
Hoàn thiện khung pháp lý và cái bắt tay công tư
Ranh giới giữa các hình thức lừa đảo truyền thống và tội phạm tài sản số đang ngày càng bị xóa nhòa bởi sự hỗ trợ của công nghệ cao như trí tuệ nhân tạo và deepfake.
Luật sư Nguyễn Thị Hoàng Dung thuộc Đoàn Luật sư TP.HCM chỉ ra rằng ngay từ khi bắt đầu chiếm đoạt tài sản thì tội phạm đã vạch sẵn lộ trình rửa tiền tinh vi qua hàng loạt ví trung gian và các dịch vụ trộn tiền tự động nhằm xóa dấu vết.
Mặc dù blockchain mang tính minh bạch về dữ liệu giao dịch nhưng lại có tính ẩn danh về danh tính cá nhân nên đây vừa là cơ hội vừa là thách thức cho cơ quan quản lý. Nếu được đặt trong một khung khổ pháp lý phù hợp với các quy định cụ thể về trách nhiệm biết khách hàng thì blockchain hoàn toàn có thể trở thành công cụ đắc lực cho công tác điều tra và truy vết tội phạm.
Để giải quyết bài toán này thì Việt Nam cần một chiến lược hợp tác công tư toàn diện. Chính phủ cùng các tổ chức tài chính và sàn giao dịch cần thiết lập cơ chế chia sẻ dữ liệu và cảnh báo sớm những dấu hiệu nghi vấn.
Đồng thời việc nâng cao năng lực điều tra số cho lực lượng thực thi pháp luật và đầu tư vào các công cụ phân tích dữ liệu on-chain tiên tiến sẽ là chìa khóa để đưa những kẻ lừa đảo ra ánh sáng. Chiến lược phòng thủ hiệu quả nhất không phải là cấm đoán cực đoan mà là biến hệ thống định danh và thanh toán quốc gia thành một pháo đài vững chắc bảo vệ người dân trước cơn bão lừa đảo trực tuyến.
